27 yıl önce Marmara’da yaşanan büyük deprem, geride kayıplar, yıkılmış yaşamlar ve hafızalarda silinmeyen anılar bıraktı. O geceye dair aktarımlar; rüyalar, tuhaf kurtarıcı hikâyeleri, kaybolduğu söylenen yapılar ve gökyüzünde gözlemlendiği iddia edilen alev topları gibi pek çok rivayeti beraberinde getirdi.
Toplumsal travmanın yol açtığı anlam arayışı, felaketi çevreleyen söylenti ağlarını büyüttü. Hem tanık anlatıları hem de sonraki yıllarda tekrar edilen hikâyeler, depremle ilgili çeşitli efsane ve komplo teorilerinin doğmasına zemin hazırladı.
Depremi yaşayanlar arasında sıkça dile getirilen bir boyut, olaylara manevi ya da paranormal bir anlam yükleyen anlatılardı. Birçok kişi, deprem öncesi rüyalarında yaşadıkları uyarılardan bahsetti; “bölgeyi terk edin” diyen aksakallı simalar veya o geceye ait olduğu söylenen kutsal varlıkların varlığı gibi iddialar kulaktan kulağa yayıldı. Bu tür ifadeler, olayın duygusal yüküyle harmanlanarak toplum belleğinde kalıcılaştı.
Bazı kurtulanların anlattığına göre, enkaz altından mucizevi şekilde kurtulmalarına yardım eden görünmez ya da tanımlanamayan güçlerden söz edildi. Özellikle çocukların ve yaralıların anlattığı bu deneyimler, dönemin en çok konuşulan tanıklıklarından biri oldu; birçok kişi buna “Allah’a göre güçlüğü mü var?” benzeri tepkiyle karşılık verdi.
Depremde bazı tarihi ve kutsal yapıların neredeyse sağlam kalması, buna karşılık bazı yapıların zeminde iz bırakmadan yok olması, farklı yorumlara yol açtı. Bilim insanları bu durumu yapı kalitesi ve zemin koşullarına bağlarken, halk arasında bu farklılıklar çeşitli doğaüstü açıklamalara konu oldu.
Bazı odaklar depremin dış müdahale sonucu oluştuğunu iddia eden teoriler üretti. En yaygın olanı, Alaska’daki iyonosfer araştırma sistemi HAARP’ın yüksek frekanslı yayınlarla fay hattını tetiklediği iddiasıydı. Bu anlatılar, ayrıca Gölcük’teki deniz üssü etrafında dönen, kontrolden çıktığı söylenen deneylere dair söylentilerle de ilişkilendirildi. Bu tür komplo söylemleri, toplumdaki belirsizlik ve öfkeyle beslenerek hızla yayıldı.
O gece gözlemlendiği iddia edilen olgular için bilimsel açıklamalar da sunuldu. Gökyüzünde görülen parlama ve “alev” benzeri izlenimler, piezoelektrik etkiler ve fay hattında açığa çıkan gazların tutuşması gibi jeofiziksel süreçlerle açıklanabildi. Bazı binaların “yutulması” ise zemin sıvılaşması gibi mekanik nedenlerle ilişkilendirildi. Hayvanların olağandışı davranışları da, insanların hissetmediği P dalgalarına karşı duyarlı olmalarıyla izah edildi.
Deprem gecesi bölgede görüldüğü iddia edilen “işaretsiz siyah helikopterler” için askeri kaynaklar, bunun arama-kurtarma, acil lojistik ve hassas belgelerin güvence altına alınması amacıyla uygulanan protokollere bağlı bir hareket olduğunu belirtti. Bu tür taktik uygulamalar, o günkü karmaşa ortamında farklı şekillerde yorumlandı ve birçok spekülasyona yol açtı.
Sonuç olarak, Marmara Depremi etrafında dolaşan pek çok anlatı, hem bireysel travma tecrübelerinin hem de o dönemin teknik ve kurumsal belirsizliklerinin bir ürünü oldu. Bilimsel açıklamalar birçok olguya mantıklı karşılıklar sunarken, toplumsal hafızada kalan duygusal ve mitik imgeler de uzun süre etkisini korudu.
